Năm 2003 là một năm thế giới đầy biến động từ chính trị đến kinh tế, xã hội.

Chiến tranh Iraq và cuộc chiến chống khủng bố diễn ra trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế khiến gần như mọi quốc gia, dân tộc đều phải xác định lại chỗ đứng, khẳng định lại bản sắc và các giá trị cũ và mới của mình.

Việt Nam không phải là ngoại lệ trong thời đại vừa đơn cực vừa đa cực này.

Với một hệ thống chính trị được tạo dựng nên trong chiến tranh và cuộc đối đầu ý thức hệ Chiến tranh Lạnh, nhưng có nền kinh tế năng động, với kinh nghiệm hội nhập của gần hai thập niên Đổi mới, Việt Nam đang đứng trước một loạt thách thức và thuận lợi.

Năm 2003 đã làm nổi rõ tiềm năng của Việt Nam trong cạnh tranh quốc tế, nhưng cũng đặt ra một loạt các câu hỏi buộc nhà làm chính sách phải trả lời.

Vụ án Năm Cam

Việt Nam bước vào năm 2003 bằng phiên tòa xử băng Năm Cam vốn đã được hoãn đi hoãn lại nhiều tháng. Vụ án cho thấy giới xã hội đen nay đã xâm nhập vào cả các cơ quan đảng, an ninh, kiểm sát và truyền thông vốn là trụ cột của hệ thống. Dư luận thì chia là hai lối nghĩ. Một đánh giá cao tinh thần chống tham nhũng của nhà nước, một cho là tham nhũng đã ngấm vào mạch máu của chính quyền và không chữa khỏi nếu không cải tổ chính trị toàn diện. Bằng chứng là đến cuối năm lại có vụ Lã Thị Kim Oanh với đường dây tham nhũng ‘chạy chức, chạy quyền, chạy án, chạy tội’ lên cao tới cấp bộ.

Vụ kiện cá ba sa

Các vụ kiện cá ba sa và nguy cơ vụ kiện tôm với Hoa Kỳ nêu ra bài toán Việt Nam phải đương đầu khi hội nhập vào kinh tế thế giới. Dù có được tình cảm của dư luận nhưng các nhà sản xuất, xuất khẩu Việt Nam phải học cách làm ăn trong môi trường tranh tụng và cạnh tranh quốc tế. Đây cũng là thách thức với ngành ngoại giao Việt Nam trong bối cảnh chính trị phải làm sao đem lại lợi ích cho kinh tế chứ không phải chỉ coi kinh tế làm ‘nguồn thu’ cho các cơ quan phi sản xuất.

SARS

Điểm son cho ngành y tế và truyền thông Việt Nam năm 2003 là khả năng phản ứng nhanh khi bệnh SARS bùng nổ. Tất nhiên, việc các ca bệnh đầu tiên được phát hiện trong một bệnh viện của Pháp làm chủ cũng là một yếu tố giúp thông tin được thông thoáng hơn bình thường.

Bất đồng chính kiến

Các vụ xử những người bất đồng chính kiến như bác sỹ Phạm Hồng Sơn (tháng 6), cựu chiến binh Trần Dũng Tiến (tháng 11), nhà báo Nguyễn Vũ Bình (dự kiến cuối tháng 12) và việc giam giữ những người khác đã gây quan ngại trong dư luận người Việt và quốc tế về tình trạng nhân quyền ở Việt Nam. Các đại diện ngoại giao của một loạt nước Liên Hiệp Châu Âu đã đến cổng tòa ở Hà Nội hôm xử ông Phạm Hồng Sơn nhưng không được vào. Điều lạ là tòa phúc thẩm sau đó đã giảm án cho bị cáo xuống còn 5 năm nhưng vẫn giữ tội danh gián điệp vốn có mức hình phạt thấp nhất là 12 năm tù giam. Không có quốc gia nào được nêu đến trong bản án như là đối tượng của hoạt động ‘gián điệp’.

Phật Giáo

Vụ quản chế các hòa thượng đứng ̣đầu Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất ngay sau của gặp của thủ tướng Phan Văn Khải với Hòa thượng Thích Huyền Quang của Giáo hội này đã gửi ra các tín hiệu trái ngược về quan hệ giữa nhà nước và Phật giáo. Các chính phủ Hoa Kỳ và Liên Hiệp Châu Âu đã tỏ ý quan ngại về tình trạng tự do tôn giáo ở Việt Nam trong lúc Bộ Ngoại giao Việt Nam, như thường lệ đã hoàn toàn bác bỏ các cáo buộc này. Vụ một hòa thượng Việt Nam tại Hoa Kỳ tự thiêu để ‘đòi tự do tôn giáo’ càng gây ra những luồng dư luận trái ngược nhau về vấn đề này.

Công Giáo

Tổng giám mục địa phận Sàigòn Phạm Minh Mẫn được tấn phong Hồng Y trong bối cảnh quan hệ giữa chính quyền Việt Nam và Tòa Thánh Vatican được cải thiện nhiều hơn so với trước. Việc có thêm một vị hồng y là người Việt Nam và người châu Á được đánh giá như dấu hiệu các nước ngoài khối Âu-Mỹ tăng sự hiện diện trong hội đồng bầu chọn tân giáo hoàng của Giáo hội Thiên Chúa Giáo La Mã.

Di tích Thành Cổ Thăng Long

Sự kiện khu di tích Thăng Long được phát hiện đã gây ra tiếng vang quốc tế và niềm tự hào trong người Việt Nam cả ở trong nước và ngoài nước về vật chứng của văn minh Đại Việt. Sau những tranh cãi cả trên báo chí và trong dân chúng, các sử gia và giới khảo cổ Việt Nam đã được trao quyền khai thác khu vực có tới tới vài triệu hiện vật quý giá trong khi công trình xây nhà quốc hội mới tạm được hoãn lại.

Quan hệ Việt-Mỹ

Dù dưới trào tổng thống Bush và trong không khí chiến tranh Iraq, Hoa Kỳ lại có vẻ như có quan hệ cải thiện hơn bao giờ hết với Việt Nam, nước có thời khá thân thiện với chế độ Saddam Hussein. Các chuyến thăm cao cấp hai bên, mà nhiều hơn là từ phía Việt Nam đến Mỹ cho thấy chính quyền Việt Nam càng ngày càng thấy rõ được nhu cầu và các mối lợi, nhất là về xuất khẩu hàng sang Hoa Kỳ, bất chấp những khác biệt về ý thức hệ và quan điểm trong những vấn đề quốc tế. Chuyến thăm Hoa Kỳ của tướng Phạm Văn Trà sang Hoa Kỳ và ngay sau đó là tàu chiến USS Vandegrift cập cảng Sài Gòn đóng lại một năm đầy ắp sự kiện trong quan hệ Mỹ Việt và mở ra nhiều câu hỏi cho tương lai.

Việt Kiều và quê hương

Người Việt trên thế giới gửi về nước 2,6 tỷ đôla trong năm 2003. Nhưng sự kiện một loạt cộng đồng Việt Kiều Mỹ giành được quyền dùng cờ Việt Nam Cộng Hòa làm cờ đại diện cho họ nhắc rằng cách nhìn đối kháng Quốc gia-Cộng sản vẫn còn khá phổ biến trong người Việt ở Mỹ. Chuyện đài truyền hình SBS của Úc vì phải ngưng tiếp vận VTV4 vì sức ép của các hội đoàn người Úc gốc Việt cũng tương tự. Nó đánh dấu khả năng Việt Kiều vận động chính giới và truyền thông nước chủ nhà cho mục tiêu của họ và tác động đến quan hệ giữa hai quốc gia. Câu chuyện SBS gợi ý là nếu muốn ‘đắc nhân tâm’ một số lớn người Việt ở nước ngoài trong nhiều lĩnh vực, nhà nước Việt Nam cần đối thoại trực tiếp với họ, nhìn nhận và giải quyết các vấn đề quá khứ để lại. Trao đổi với các nước chủ nhà mà bỏ qua Việt Kiều là không thấy được vai trò cử tri của họ trong các chế độ dân chủ.

SEA Games

Các tuần lễ SEA Games đã đem lại một tinh thần phấn chấn lạ thường cho giới trẻ Việt Nam. Các huy chương đem về cho Việt Nam cũng khích lệ tinh thần tự hào dân tộc xem ra đang rất cần cho việc tạo đà vươn lên trong hội nhập quốc tế, ít ra ở tầm vóc khu vực. Thành công của việc tổ chức SEA Games với tư cách nước chủ nhà cũng góp phần nâng cao hơn vị thế Việt Nam trong khối ASEAN. (BBC)