Tiến sĩ George Weigel là thành viên cao cấp của Trung tâm Đạo đức và Chính sách Công cộng Washington, và là người viết tiểu sử Thánh Giáo Hoàng Gioan Phaolô II. Ông vừa có bài viết nhan đề ""Contextuality" (with apologies to Irving Berlin) – Catholic World Report", nghĩa là "Tính chất ngữ cảnh" (xin lỗi Irving Berlin) – Catholic World Report".
Nguyên bản tiếng Anh có thể xem tại đây. Dưới đây là bản dịch toàn văn sang Việt Ngữ.
Với lời xin lỗi chân thành nhất gửi đến Irving Berlin, tôi xin được trình bày một đoạn kịch ngắn hài hước trước khi bước vào vấn đề chính:
Giáo lý, giáo lý, chuyện gì đã xảy ra với giáo lý vậy?
Đặc biệt là khi xét đến "ngữ cảnh".
Các giáo sư đã giảng dạy những chân lý
Họ không còn dạy những chân lý nữa, mà dạy theo ngữ cảnh.
Các nhà kiểm duyệt đã phát hiện ra những sai sót.
Họ không còn mắc lỗi ngớ ngẩn nữa, họ thích sự phù hợp với ngữ cảnh.
Những giám thị xuất sắc
Sẽ khiến chương trình dừng lại vào những ngày xưa cũ.
Nhưng giờ đây vở diễn đã kết thúc, những chân lý cũ không còn đúng nữa.
Thay vì sự thật, tất cả đều phụ thuộc vào ngữ cảnh!
Quá Đủ.
Phương pháp thần học luân lý được gọi là "thuyết tương xứng (Proportionalism)" cho rằng tính đạo đức của một hành vi được xác định bởi một loại phép tính liên quan đến bản chất của hành vi, ý định của người thực hiện và hậu quả của hành vi đó. Nói cách khác, phán xét đạo đức là vấn đề của "bối cảnh", trong đó yếu tố chủ quan có tầm quan trọng ngang bằng hoặc hơn yếu tố khách quan. Trọng tâm của lý thuyết này là quan niệm cho rằng không có hành vi nào "tự bản chất là xấu xa" - những điều luôn luôn và ở mọi nơi đều sai trái, bất kể bối cảnh (ý định và hậu quả). Bác bỏ quan điểm đó và khẳng định lại quan điểm đã được thiết lập của Giáo Hội Công Giáo rằng một số điều là không thể chấp nhận được về mặt đạo đức, chấm hết, là một mục tiêu của thông điệp Veritatis Splendor năm 1993 của Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II.
Những lời dạy của Thánh Gioan Phaolô Đệ Nhị đã khiến giới thần học chính thống hoang mang. Tuy nhiên, sự phi lý hoàn toàn trong tuyên bố của họ rằng không có hành vi nào vốn dĩ là xấu xa (hoặc nếu có, chúng ta thực sự không thể biết chúng là xấu xa hay không) chỉ được tôi nhận ra rõ ràng trong một cuộc thảo luận về thông điệp này trên Đài Phát thanh Quốc gia, gọi tắt là NPR.
Người khách cùng bàn với tôi, một phụ nữ kinh hoàng trước thông điệp của Đức Giáo Hoàng, khăng khăng – tôi không hề nói quá – rằng thuyết tương đối của Einstein áp dụng được cho đạo đức, rồi cố gắng phản bác tôi bằng cách thách thức tôi nêu ra một hành vi xấu xa về bản chất. Tôi đáp lại một cách bình tĩnh: "Sự kết hợp giữa ý định và hậu quả nào có thể biện minh cho việc bà bị cưỡng hiếp ở bãi đậu xe bên ngoài tòa nhà này sau cuộc thảo luận của chúng ta?"
Chúng tôi chuyển sang thảo luận các vấn đề khác.
Trong khi giải thích tầm quan trọng của việc hiểu rằng một số điều là sai, chấm hết, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã đưa ra hai điểm phụ thú vị trong thông điệp Veritatis Splendor.
Thứ nhất, việc phủ nhận rằng những hành vi vốn dĩ xấu xa, dù được biết đến và cố ý thực hiện, là tội trọng, sẽ làm mất đi tính kịch tính đạo đức và do đó làm giảm đi nhân tính của chúng ta. Thứ hai, trong một thế giới mà chúng ta bị bao quanh bởi sự bất bình đẳng giữa con người (về trí thông minh, sắc đẹp, khả năng ném bóng chày tốc độ 105 dặm/giờ, chơi bản Concerto Piano số 3 của Hummel, hay biểu diễn "Classical Gas"), thì việc mọi người đều có nghĩa vụ tránh những hành vi vốn dĩ xấu xa là một nền tảng vững chắc để bảo vệ luận điểm, vốn là nền tảng của dân chủ, rằng tất cả chúng ta đều được tạo ra bình đẳng. Một ngày nào đó, ai đó nên viết một cuốn sách về lý thuyết dân chủ dựa trên nhận thức đó.
Tuy nhiên, trước mắt, và cuối cùng tôi cũng đi đến điểm chính, thì hội những người theo thuyết tương xứng trong thần học sẽ đưa ra gì cho những ông trùm Trí tuệ Nhân tạo, những người thẳng thắn thừa nhận, "Tôi không nghĩ có bất cứ điều gì khách quan hơn hay kém hơn về mặt đạo đức," hoặc những người thản nhiên cho rằng "Tôi không tin đạo đức là khách quan"? Mô hình ngôn ngữ lớn "Claude" của Anthropic hiện có một "hiến pháp" tuyên bố rằng "kiến thức đạo đức tập thể của chúng ta vẫn đang phát triển," một quan điểm dường như tương thích với một ứng dụng được xây dựng bằng "Claude" gửi một thiếu niên 17 tuổi đến một "phòng khám ủng hộ tình dục tích cực" cung cấp "liệu pháp dành cho thanh thiếu niên về đồng tính, đa tình và các sở thích tình dục khác thường."
Tôi rất nghi ngờ rằng những người khổng lồ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đã từng nghe đến thần học đạo đức theo thuyết tương xứng. Đó là tin tốt. Tin xấu là những người tài giỏi này sống trong một nền văn hóa mà, dù có thể miễn cưỡng thừa nhận "chân lý của bạn" và "chân lý của tôi", lại không thể hình dung được thực tại của chân lý: một nền văn hóa mà việc cho rằng một số điều là sai, chấm hết, đều bị coi là "thiếu tế nhị", "thiếu khoan dung", "phi dân chủ", "kỳ thị phụ nữ", "kỳ thị người chuyển giới", "kỳ thị người đồng tính", hoặc tất cả những điều trên.
Nếu các nhà đạo đức học tôn giáo và các nhà thần học luân lý, mắc kẹt trong vũng lầy của "tính bối cảnh", không thể xác định được những ranh giới đạo đức mà mặc khải, lý trí và 5.000 năm kinh nghiệm của con người đã dạy chúng ta là thiết yếu đối với hạnh phúc cá nhân và sự đoàn kết xã hội, thì họ sẽ không thể giúp những bậc thầy của vũ trụ trí tuệ nhân tạo phát triển công nghệ phi thường này theo những cách không làm suy thoái thêm văn hóa, xã hội và chính trị của chúng ta.
Chỉ những người nắm vững thực tế về những chân lý đạo đức bất biến mới có thể định hình cuộc đối thoại thông minh với trí tuệ nhân tạo và đưa ra những lời khuyên đạo đức cần thiết — và thậm chí có thể thuyết phục giới công nghệ thay đổi quan điểm.
Source:George Weigel