IOWA - Giáo sư Mark Sidel, hiện dạy tại khoa Luật, đại học Iowa, Hoa Kỳ. Ông Mark Sidel là chuyên gia về luật Việt Nam và từng cộng tác với Liên Hiệp Quốc và các cơ quan khác xung quanh việc cải tổ luật pháp Việt Nam.
Đài BBC có cuộc phỏng vấn với giáo sư Mark Sidel xung quanh vụ án Năm Cam.
Mark Sidel: Tôi nghĩ một nguyên nhân sâu xa đó là mặc dù hệ thống và các định chế luật pháp đang được cải thiện tại Việt Nam, nhưng những thay đổi này chỉ có thể xảy ra từ từ, chậm chạp giống như trường hợp Trung Quốc. Và đôi khi những cá nhân tội phạm như Năm Cam lợi dụng sự yếu kém của các hệ thống luật pháp, cảnh sát, vân vân...Đó là một nguyên nhân. Một yếu tố khác là các khó khăn của việc diệt trừ tham nhũng tại Việt Nam. Các khó khăn này đã khiến những cá nhân như Năm Cam có thể hối lộ quan chức cao cấp. Đó theo tôi là hai trong các nguyên nhân gốc rễ của vấn đề. Còn những nguyên nhân khác, tôi nghĩ nên nhường lại cho thính giả Việt Nam để họ suy nghĩ và bình luận.
BBC: Các nhà phân tích thường nói hệ thống luật pháp Việt Nam cần cải tổ nhiều. Trong khuôn khổ của chủ đề về vụ án Năm Cam, theo ông vụ án này buộc phải có những thay đổi ra sao trong hệ thống luật pháp Việt Nam?
Một điều mà chính các quan chức Việt Nam cũng đã nói, tức là, cơ chế chống tham nhũng cần phải cải thiện, bao gồm cơ quan điều tra các vụ tham nhũng. Bên cạnh đó, còn là việc hoàn thiện vai trò và chất lượng cảnh sát, quan tòa, công tố viên để họ giảm mức độ phụ thuộc các ảnh hưởng bên ngoài hoặc tham nhũng. Điều này có nghĩa là phải nâng cao chất lượng chuyên môn của các lực lượng này, cho họ mức lương sống được để họ có thể trở thành các tác nhân chính trong trong hệ thống luật pháp mà không phải chịu sức ép hay tác động của các vấn nạn khác.
Tất nhiên để giải quyết những vấn đề này là rất khó. Nhưng tôi cảm thấy cần nhấn mạnh đây không phải là những vấn đề mà chỉ riêng Việt Nam mới gặp. Nhiều nước khác cũng gặp những vấn đề tương tự, chẳng hạn, chính phủ làm sao có đủ tiền cho nhân viên để họ không phải chịu sức ép tham nhũng. Tôi tin rằng đã có nhiều quốc gia tin rằng họ có thể thực hiện từng bước một để nâng cao chất lượng và vị trí của nhân viên nhà nước. Việc này sẽ giúp phát triển kinh tế để rồi từ đó có thêm tiền đổ vào hệ thống tài chính nhà nước và thông qua cơ chế có hiệu quả hơn, sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của các nhân viên công quyền.
BBC: Nhưng có ý kiến cho rằng chừng nào không cải cách hệ thống chính trị, những điều gọi là cải cách tư pháp sẽ chỉ mang tính hình thức mà thôi. Ông nghĩ thế nào?
Không, tôi nghĩ vẫn có thể củng cố một cách đáng kể hệ thống và các định chế luật pháp trong khuôn khổ cơ chế chính trị hiện nay. Lại lấy Trung Quốc làm ví dụ. Ở đó Đảng Cộng sản vẫn là lực lượng lãnh đạo, nhưng luật pháp đã được cải thiện. Chắc chắn đó không phải là hệ thống tư pháp hoàn toàn độc lập. Nhưng nếu ta so sánh tình hình Trung Quốc hiện nay với tình hình hai mươi năm trước, luật pháp đã tốt hơn đáng kể. Để thực hiện các thay đổi này, sẽ phải liên tục có đối thoại, đôi khi là xung đột giữa việc hoàn thiện hệ thống tư pháp và các định chế chính trị. Nhưng tôi nghĩ nó vẫn có thể thực hiện.
BBC: Một câu hỏi đặt ra từ phiên xử Năm Cam là phiên tòa đã công bằng hay không? Theo ông, trong bối cảnh Việt Nam, nên hiểu khái niệm “phiên xử công bằng” như thế nào?
Tôi nghĩ khái niệm “phiên xử công bằng” phát triển ở riêng từng nước tùy thuộc vào vai trò hiện hành cũng như nguồn gốc lịch sử của hệ thống luật pháp nước đó. Theo tôi, khái niệm “thế nào là phiên xử công bằng” tại Việt Nam đang và sẽ thay đổi. 20 năm trước đây, ở một phiên tòa như của Năm Cam, luật sư bào chữa sẽ chẳng nói năng gì nhiều. Vì thế, quá trình hoàn thiện một phiên xử công bằng tại Việt Nam là một quá trình đang thay đổi. Rõ ràng, còn mất nhiều thời gian. Nhưng nếu ta nhìn lại cả quá trình lịch sử, thì một vài tiến bộ nhỏ trong thập niên qua tại Việt Nam dù sao cũng đã là những bước tiến đáng kể.(bbc)
Đài BBC có cuộc phỏng vấn với giáo sư Mark Sidel xung quanh vụ án Năm Cam.
Mark Sidel: Tôi nghĩ một nguyên nhân sâu xa đó là mặc dù hệ thống và các định chế luật pháp đang được cải thiện tại Việt Nam, nhưng những thay đổi này chỉ có thể xảy ra từ từ, chậm chạp giống như trường hợp Trung Quốc. Và đôi khi những cá nhân tội phạm như Năm Cam lợi dụng sự yếu kém của các hệ thống luật pháp, cảnh sát, vân vân...Đó là một nguyên nhân. Một yếu tố khác là các khó khăn của việc diệt trừ tham nhũng tại Việt Nam. Các khó khăn này đã khiến những cá nhân như Năm Cam có thể hối lộ quan chức cao cấp. Đó theo tôi là hai trong các nguyên nhân gốc rễ của vấn đề. Còn những nguyên nhân khác, tôi nghĩ nên nhường lại cho thính giả Việt Nam để họ suy nghĩ và bình luận.
BBC: Các nhà phân tích thường nói hệ thống luật pháp Việt Nam cần cải tổ nhiều. Trong khuôn khổ của chủ đề về vụ án Năm Cam, theo ông vụ án này buộc phải có những thay đổi ra sao trong hệ thống luật pháp Việt Nam?
Một điều mà chính các quan chức Việt Nam cũng đã nói, tức là, cơ chế chống tham nhũng cần phải cải thiện, bao gồm cơ quan điều tra các vụ tham nhũng. Bên cạnh đó, còn là việc hoàn thiện vai trò và chất lượng cảnh sát, quan tòa, công tố viên để họ giảm mức độ phụ thuộc các ảnh hưởng bên ngoài hoặc tham nhũng. Điều này có nghĩa là phải nâng cao chất lượng chuyên môn của các lực lượng này, cho họ mức lương sống được để họ có thể trở thành các tác nhân chính trong trong hệ thống luật pháp mà không phải chịu sức ép hay tác động của các vấn nạn khác.
Tất nhiên để giải quyết những vấn đề này là rất khó. Nhưng tôi cảm thấy cần nhấn mạnh đây không phải là những vấn đề mà chỉ riêng Việt Nam mới gặp. Nhiều nước khác cũng gặp những vấn đề tương tự, chẳng hạn, chính phủ làm sao có đủ tiền cho nhân viên để họ không phải chịu sức ép tham nhũng. Tôi tin rằng đã có nhiều quốc gia tin rằng họ có thể thực hiện từng bước một để nâng cao chất lượng và vị trí của nhân viên nhà nước. Việc này sẽ giúp phát triển kinh tế để rồi từ đó có thêm tiền đổ vào hệ thống tài chính nhà nước và thông qua cơ chế có hiệu quả hơn, sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của các nhân viên công quyền.
BBC: Nhưng có ý kiến cho rằng chừng nào không cải cách hệ thống chính trị, những điều gọi là cải cách tư pháp sẽ chỉ mang tính hình thức mà thôi. Ông nghĩ thế nào?
Không, tôi nghĩ vẫn có thể củng cố một cách đáng kể hệ thống và các định chế luật pháp trong khuôn khổ cơ chế chính trị hiện nay. Lại lấy Trung Quốc làm ví dụ. Ở đó Đảng Cộng sản vẫn là lực lượng lãnh đạo, nhưng luật pháp đã được cải thiện. Chắc chắn đó không phải là hệ thống tư pháp hoàn toàn độc lập. Nhưng nếu ta so sánh tình hình Trung Quốc hiện nay với tình hình hai mươi năm trước, luật pháp đã tốt hơn đáng kể. Để thực hiện các thay đổi này, sẽ phải liên tục có đối thoại, đôi khi là xung đột giữa việc hoàn thiện hệ thống tư pháp và các định chế chính trị. Nhưng tôi nghĩ nó vẫn có thể thực hiện.
BBC: Một câu hỏi đặt ra từ phiên xử Năm Cam là phiên tòa đã công bằng hay không? Theo ông, trong bối cảnh Việt Nam, nên hiểu khái niệm “phiên xử công bằng” như thế nào?
Tôi nghĩ khái niệm “phiên xử công bằng” phát triển ở riêng từng nước tùy thuộc vào vai trò hiện hành cũng như nguồn gốc lịch sử của hệ thống luật pháp nước đó. Theo tôi, khái niệm “thế nào là phiên xử công bằng” tại Việt Nam đang và sẽ thay đổi. 20 năm trước đây, ở một phiên tòa như của Năm Cam, luật sư bào chữa sẽ chẳng nói năng gì nhiều. Vì thế, quá trình hoàn thiện một phiên xử công bằng tại Việt Nam là một quá trình đang thay đổi. Rõ ràng, còn mất nhiều thời gian. Nhưng nếu ta nhìn lại cả quá trình lịch sử, thì một vài tiến bộ nhỏ trong thập niên qua tại Việt Nam dù sao cũng đã là những bước tiến đáng kể.(bbc)